Diyabet

Diyabet (Şeker Hastalığı) Nedir?

Diyabet, kandaki glukoz (kan şekeri) düzeyinin uzun süre yüksek seyretmesine yol açan bir grup metabolik hastalıktır. İnsülin, pankreastan salgılanır ve glukozun vücut tarafından kullanılmasına yardımcı olur. Diyabet; vücudun yeterli insülin üretememesi, insülini etkili kullanamaması veya her iki mekanizmanın birlikte etkilenmesi sonucunda gelişebilir.

Diyabet her yaşta görülebilir. Tip 1 diyabet yalnızca çocuklarda, tip 2 diyabet ise yalnızca yetişkinlerde görülmez. Diyabetin tipi ve tedavisi, kişinin klinik bulguları ve gerekli incelemeler birlikte değerlendirilerek hekim tarafından belirlenir.

Diyabet Tanısı Nasıl Konur?

Diyabet tanısı, uygun laboratuvar yöntemleriyle ölçülen kan şekeri veya HbA1c sonuçlarına dayanır. Gebe olmayan kişilerde ADA 2026 ölçütlerine göre aşağıdaki sonuçlardan biri diyabet aralığındadır:

1. Açlık plazma glukozu 126 mg/dL veya üzeri
2. 75 g OGTT’de ikinci saat plazma glukozu 200 mg/dL veya üzeri
3. HbA1c %6,5 veya üzeri
4. Diyabet belirtileri ya da hiperglisemik kriz varlığında rastgele plazma glukozu 200 mg/dL veya üzeri

Belirgin yüksek kan şekeri veya hiperglisemik kriz yoksa tanı, aynı testin tekrarıyla ya da iki farklı testin anormal bulunmasıyla doğrulanmalıdır. HbA1c testi, uygun ve standardize laboratuvar yöntemiyle çalışılmalıdır. 

Prediyabet (prediyabetik kan şekeri yüksekliği) için kullanılan ölçütler ise HbA1c %5,7–6,4, açlık glukozu 100–125 mg/dL veya 75 g OGTT’nin ikinci saatinde 140–199 mg/dL aralığıdır. Bu sonuçlar diyabet tanısı anlamına gelmez; ileride tip 2 diyabet gelişme riskinin arttığını gösterir. Farklı testler farklı kişileri saptayabileceğinden, test seçimi ve sonuçların yorumlanması klinik değerlendirmeyle yapılır. Diyabet test paketimiz hakkında bilgi alın.

Diyabet Türleri Nelerdir?

Tip 1 Diyabet

Tip 1 diyabette bağışıklık sistemi pankreastaki insülin üreten hücrelere zarar verir ve insülin üretimi belirgin biçimde azalır ya da durur. Her yaşta başlayabilir. Tip 1 diyabetli kişilerin kan şekerini yönetebilmesi için insülin tedavisi gerekir. 

Tip 1 diyabet bazen hızlı başlayabilir. Çok susama, sık idrara çıkma, açıklanamayan kilo kaybı ve yorgunluk görülebilir. Bulantı, kusma, karın ağrısı, derin ve hızlı solunum, bilinç bulanıklığı veya nefeste meyvemsi koku diyabetik ketoasidozun belirtileri olabilir. Bu durum acil tıbbi değerlendirme gerektirir. 

Tip 2 Diyabet

Tip 2 diyabette vücut insülini etkili kullanamayabilir ve zaman içinde pankreasın insülin üretimi de yetersiz kalabilir. Genetik yatkınlık, yaş, fazla kilo, fiziksel hareketsizlik ve bazı sağlık durumları riski etkileyebilir. Ancak tip 2 diyabet yalnızca obezitesi olan kişilerde görülmez; tanı konan kişiler uzun süre belirti yaşamayabilir.

Gestasyonel Diyabet

Gestasyonel diyabet, gebelik sırasında saptanan kan şekeri yüksekliğidir. Gebelikte ortaya çıkan hormonal ve metabolik değişiklikler insülin ihtiyacını artırabilir. Tarama genellikle gebeliğin 24–28. haftalarında yapılır. Kullanılan yöntem ve tanı eşikleri tek aşamalı 75 g OGTT ya da iki aşamalı 50 g tarama ve ardından 100 g OGTT protokolüne göre değişebilir; uygulama hekimin ve ilgili klinik protokolün kararına bağlıdır. 

Gebelik şekeri olan kişilere doğumdan 4–12 hafta sonra 75 g OGTT ile yeniden değerlendirme önerilir. Sonrasında prediyabet veya diyabet açısından düzenli takip gerekir; ADA, taramanın 1–3 yılda bir sürdürülmesini önerir. 

Diğer Diyabet Türleri

Daha nadir olarak diyabet; tek gen hastalıkları, pankreas hastalıkları veya bazı ilaçların etkisiyle gelişebilir. Bu nedenle diyabet türü, yalnızca yaşa veya kiloya bakılarak belirlenmemelidir. 

Diyabetin Belirtileri Nelerdir?

Diyabet bazı kişilerde uzun süre belirti vermeyebilir. Görülebilecek belirtiler şunlardır:

1. Çok susama ve sık idrara çıkma
2. Yorgunluk
3. Açıklanamayan kilo kaybı
4. Bulanık görme
5. Yaraların geç iyileşmesi veya tekrarlayan enfeksiyonlar

Belirtiler varsa veya diyabet açısından risk faktörleri bulunuyorsa hekim değerlendirmesi ve uygun kan testleri için başvurulmalıdır.

Diyabet İçin Risk Faktörleri Nelerdir?

Tip 2 diyabet riski; aile öyküsü, yaş, fiziksel hareketsizlik, fazla kilo, yüksek tansiyon, kan yağlarında bozukluk, polikistik over sendromu ve daha önce gestasyonel diyabet geçirmiş olma gibi etkenlerle artabilir. Tip 1 diyabetin ise farklı bir mekanizması vardır; bu risk faktörleri tip 2 diyabetteki gibi doğrudan uygulanmaz.

Diyabetin Olası Komplikasyonları

Kan şekeri uzun süre yüksek seyrettiğinde kalp-damar sistemi, böbrekler, gözler, sinirler ve ayaklar etkilenebilir. Bu sorunlar her diyabetli kişide mutlaka gelişmez. Kan şekeri takibiyle birlikte tansiyon, kan yağları, böbrek ve göz sağlığının düzenli değerlendirilmesi riskleri azaltmaya ve sorunları erken saptamaya yardımcı olur. 

Diyabet Nasıl Tedavi Edilir?

Tedavi, diyabetin tipine ve kişinin ihtiyaçlarına göre planlanır. Tip 1 diyabette insülin tedavisi gereklidir. Tip 2 diyabette beslenme, hareket, eğitim ve ilaç tedavisi kişiye göre düzenlenir; gerekli durumlarda insülin de kullanılabilir. Tedavi planı zaman içinde yeniden değerlendirilebilir.

Diyabet her zaman “kesin tedavisi olmayan ve değişmeden süren” bir durum olarak tanımlanamaz. Tip 2 diyabetli bazı kişilerde, özellikle belirgin kilo kaybı sonrasında kan şekeri değerleri ilaç kullanmadan diyabet aralığının altına inebilir. Buna remisyon denir; bu, diyabetin kalıcı olarak ortadan kalktığı anlamına gelmediğinden takip sürdürülür.

Kilo yönetimi gereken kişiler için yapılandırılmış beslenme, fiziksel aktivite ve davranış desteği tedavinin parçası olabilir. İlaçlar da kişinin klinik özellikleri ve hedeflerine göre seçilir. 

Diyabette Beslenme Nasıl Olmalı?

Diyabetli herkes için aynı diyet veya karbonhidrat oranı uygun değildir. ADA, beslenme planının kişinin tercihleri, beslenme gereksinimleri ve sağlık hedeflerine göre bireyselleştirilmesini önerir. Sebzeler, tam meyveler, baklagiller, tam tahıllar, kuruyemişler ve uygun protein kaynaklarına yer veren; şekerli içecekleri, rafine tahılları ve yoğun işlenmiş ürünleri sınırlayan bir beslenme düzeni değerlendirilebilir. Karbonhidratları tamamen kesmek veya tüm meyveleri yasaklamak gerekmez. 

Meyve suyu, tam meyveye göre daha az lif içerir ve daha hızlı tüketildiği için kan şekerini etkileyebilir. Bu nedenle çoğu durumda tam meyveyi tercih etmek, meyve suyunu ise sınırlamak daha uygundur. İçecek seçiminde su öne çıkar. Beslenme planı ve porsiyonlar, kişinin kullandığı ilaçlar ve kan şekeri ölçümleri dikkate alınarak hekim veya diyetisyenle belirlenebilir. 

Çocuklarda Diyabet

Çocuklarda tip 1 diyabet görülebilir; tip 2 diyabet de çocukluk veya ergenlik döneminde gelişebilir. Çok susama, sık idrara çıkma, gece yeniden yatak ıslatma, açıklanamayan kilo kaybı ve halsizlik değerlendirme gerektiren belirtilerdir. Özellikle kusma, karın ağrısı, derin ve hızlı solunum veya bilinç değişikliği varsa acil tıbbi yardım alınmalıdır. 

Çocuklarda diyabet tanısı, erişkinlerde olduğu gibi uygun kan şekeri testleriyle konur; sonuçlar ve belirtiler birlikte değerlendirilir. Tip 1 diyabette insülin tedavisi gerekir. Tip 2 diyabetin tedavisi ise çocuk endokrinolojisi ekibince, çocuğun yaşına ve klinik durumuna göre planlanmalıdır.