Monkeypox

Genel Bilgi

Monkeypox (Maymun Çiçeği Hastalığı)’a, Poxviridae ailesindeki Orthopoxvirus cinsinin bir üyesi olan maymun çiçeği virüsü neden olur. Orthopoxvirus cinsinin diğer üyeleri Camelpox, Cowpox, Variola gibi diğer canlı türlerinde de görülebilen zoonotik virüslerdir. Variola genel olarak bilinen ismi ile çiçek hastalığı etkin aşılama ile dünya üzerinden 1980 yılında eradike edilmiştir.

Monkeypox, Orta ve Batı Afrika'da endemik bir enfeksiyondur; 2022'den beri Afrika dışında yakın/cinsel temasla da yayılmaktadır.

Monkeypox klinik olarak, ateş, halsizlik, yorgunluk, baş ağrısı, kızarıklık semptomları ve şişmiş lenf nodları ile kendini gösterir ve bir dizi tıbbi komplikasyona neden olabilir.

Monkeypox, genellikle 2-4 hafta süren semptomları olan kendi kendini sınırlayan bir hastalıktır. Ağır vakalar ortaya çıkabilmektedir. Son zamanlarda Orta Afrika’daki vakalarda fatalite hızı en yüksek değer olarak %10, Batı Afrika’da %1, hastalığın nadir olarak görüldüğü diğer coğrafi alanlarda %1’in altındadır.

Doğal Konak

Maymun çiçeği virüsüne duyarlı çeşitli hayvan türleri tanımlanmıştır. Bunlar; ip sincapları, ağaç sincapları, gambiya keseli sıçanları, fındık fareleri, primatlar ve diğer türlerdir. Maymun çiçeği virüsünün doğal seyri bugün için net olarak tanımlanabilmiş değildir. Kesin rezervuar (lar)ı ve virüs dolaşımının doğada nasıl olduğu henüz net değildir.

Bulaşma Yolu

Maymun çiçeği virüsü (monkeypox), enfekte bir kişi veya hayvanla yakın temas yoluyla ya da virüs bulaşmış materyaller ile insanlara bulaşır. Hastalık bir kişiden diğerine lezyonlar, vücut sıvıları, solunum damlacıkları, yatak örtüleri gibi kontamine eşyalarla birinden diğerine geçebilmektedir. Damlacık yoluyla bulaşma genellikle yüz yüze uzun süreli teması gerektirir ve bu durum da sağlık çalışanlarını, hane halkını ve aktif vakaların yakın temaslılarını risk altına sokmaktadır. Kişiden kişiye bulaş zinciri son yıllarda en uzun olarak 6 kişiden 9 kişiye çıkmıştır. Bunun nedeni çiçek aşısının yapılmaması nedeniyle toplumda azalan bağışıklığa bağlı olabilir. Anneden bebeğe bulaşma, gebelik ve doğum sırasında ve sonrası yakın temasla olabilir.

Belirtileri

Maymun çiçeği hastalığının kuluçka süresi genellikle 6-13 gündür ancak 5- 21 gün arasında da değişebilir. Enfeksiyon iki döneme ayrılabilir. Ateş, baş ağrısı, lenf düğümlerinin büyümesi, sırt ağrısı, kas ağrısı, halsizlik ile karakterize ilk dönem 0-5. gün arasındadır. Lenf düğümlerinin büyümesi bu hastalık için belirgin bir özelliktir ve kızamık, çiçek, suçiçeği ayırımında önemlidir. Deri döküntüsü ateşten 1-3 gün sonra başlar. Döküntü, gövdeden ziyade yüz, kol ve bacaklarda daha yoğundur. Yüz (%95), avuç ve ayak tabanları (%75) etkilenir. Ayrıca ağız mukozası (%70), genital bölge (%30) ve konjonktiva (%20) etkilenir. 2022'den beri döküntü sıklıkla genital/anal bölgede başlar, proktit sıktır; ateş ve lenf bezi şişliği olmayabilir. Döküntüler önce düz tabanlı, deriden hafifçe kabarık, sonrasında içi önce berrak sonra sarımsı sıvı dolu lezyonlar şeklinde gelişir. Lezyonlar birkaç adet veya binlerce olabilir. Belirtiler 2-4 hafta içinde kendini sınırlar. Çocuklarda şiddetli seyirli hastalık görülebilir. Bağışıklık yetmezliği olan kişilerde de ağır seyredebilir. Önceden çiçek aşısının koruyuculuğu olmasına rağmen bugün ülkelere bağlı olarak 40-50 yaş altındaki kişiler hastalığa daha duyarlıdır. Komplikasyon olarak, akciğer enfeksiyonu, sepsis, görme kaybı ve ensefalit ( beyin iltihabı) görülebilir.

Tedavisi

Maymun çiçeği salgınını kontrol altında tutmak amacıyla çiçek hastalığı aşısı, antiviraller ve İntravenöz immün globulin (VIG) kullanılabilir. Bununla birlikte, şu anda, orijinal (birinci nesil) çiçek hastalığı aşıları artık halka açık değildir. Maymun çiçeği için 2019'da bir aşı (MVA-BN) onaylanmış olsa da, bu karşı önlem henüz yaygın olarak mevcut değildir ve dünya çapında 40 veya 50 yaşın altındaki popülasyonlar, önceki çiçek hastalığı aşılama programlarının sağladığı korumadan artık yararlanamamaktadır. Maymun çiçeği için kanıtlanmış etkili bir antiviral yoktur; tedavi destekleyicidir. Tekovirimatın AB onayı 2026'da kaldırılmıştır.

Ölümcül mü?

Çiçek hastalığına göre daha hafif seyreden maymun çiçeği virüsünde ölüm oranı kladına göre değişir: klad II'de %1'in altında, Orta Afrika klad I salgınlarında daha yüksektir. Ancak maymun çiçeği virüsü semptomlarından birine rastlamanız durumunda mutlaka bir uzmana görünmeniz gerekmektedir.

İnsandan insana bulaş riskini azaltmak için neler yapılmalı?

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) şimdilik edinilen bilgiler ışığında virüsün neden olduğu hastalığın belirtilerini gösteren insanlarla yakın temas kurulmamasını, bu hastaların izole edilmesi gerektiğini belirtmektedir.

Cinsel temas ne kadar etkili?

Maymun çiçeği virüsü, damlacıkların "yakın temas" ile bulaşması sonucu kişiyi enfekte etmektedir. Dünya Sağlık Örgütü tarafından yapılan açıklamada, maymun çiçeği virüsünün cinsel ilişki ile de yayıldığı belirtilmiştir. Bunun için korunmasız cinsel ilişkiden kaçınılması gerektiği ifade edilirken, bu hastalığın sadece cinsel yolla bulaşan bir hastalık olduğu düşünülmemelidir.

Maymun çiçeği virüsüne karşı önleminizi alın

Sürveyans yani virüs konusunda sistematik gözlemler ve yeni vakaların hızlı tanımlanması, salgının kontrol altına alınması için kritik öneme sahiptir. Salgınları sırasında, enfekte kişilerle yakın temas, maymun çiçeği virüsü enfeksiyonu için en önemli risk faktörüdür. Sağlık çalışanları ve ev halkı daha büyük bir enfeksiyon riski altındadır. Maymun çiçeği hastasına bakan veya örnek alan sağlık çalışanları eldiven, önlük, göz koruyucu ve N95/FFP2 maske kullanmalıdır; riskli çalışanlara MVA-BN aşısı önerilir. Bireysel olarak da kişisel hijyen tedbirlerine özen gösterilmelidir. Bununla birlikte ortak eşya ile ortak alan kullanımlarında dikkatli olunmalıdır.

Maymun çiçeği virüsü nadir görülmesine rağmen seyahat ederken yakalanma riskini en aza indirgemek için bu tedbirleri almak gerekmektedir:

Ellerinizi düzenli olarak sabun ve suyla yıkayın veya alkol bazlı bir el dezenfektanı kullanın.

Sadece iyi derecede pişirilmiş etleri yiyin.

Enfekte olan kişilerin havlularına veya giysilerine temas etmemeye özen gösterin.

Bu virüsü taşıma ihtimali olan kişilerle temasta bulunmayın.

Maymun çiçeği virüsü hastalığına yakalandığınızı düşünüyorsanız ne yapmalısınız?

Öncelikle hastalığı teşhis edebilmek için belirtilere bakılması gerekir. Son 21 günde maymun çiçeği şüphesi olan biriyle yakın veya cinsel temasınız olduysa ya da riskli bir bölgeye seyahat ettiyseniz ve döküntü ya da yara varsa vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna başvurmalısınız. Sağlık kuruluşlarında hastanın vücudundaki döküntülerden örnek alınarak gerçekleştirilen PCR yöntemi ile kesin tanı konulabilmektedir. Teşhis konulduktan sonra kendinizi izole etmeli, diğer insanlarla yakın temastan kaçınmalısınız.